Archiwalia dotyczące stosunków polsko-krzyżackich w XIII-XV

Henryk Walpot 1198-1208(?)
Prawdopodobnie pochodził z zamożnej rodziny mieszczańskiej z Moguncji. Niewiele o nim wiadomo. Był pierwszym przeorem bractwa szpitalnego, które w 1198 przekształciło się w Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego.

Otto von Kerpen 1209-? Niewiele o nim wiadomo. Jego rządy trwały bardzo krótko, około roku. Zmarł w Akce.

Henryk von Tunna zw. Bart 1209-?
Podobno do udziału w wyprawie krzyżowej skłoniła go pokuta. Miał grzeszyć pychą. Zaraz po przybyciu do Ziemi Świętej wstąpił do Zakonu, a wkrótce stał się jego mistrzem. Zmarł kilka miesięcy po wyborze, pochowano go w Akce.

Herman von Salza 1210-1239
Jeden z najwybitniejszych wielkich mistrzów. Można o nim powiedzieć, że był właściwym twórcą Zakonu. Pomogła mu w tym przyjaźń z cesarzem Fryderykiem II. Dzięki koneksjom załatwił olbrzymie nadania ziemskie dla Zakonu m.in. na Węgrzech, gdzie szybko rozpoczęto budowę państwa. Król węgierski przejrzał jednak plany krzyżackie i wygnał rycerzy. W odpowiedzi na propozycje Konrada Mazowieckiego Krzyżacy przybyli do Polski. Konrad z Turyngi 1240 Pochodził z ważnego rodu możnowładców. Do wstąpienia do Zakonu podobno skłoniły go wyrzuty sumienia. Zmarł krotko po wyborze na wielkiego mistrza. Prawdopodobnie nigdy nie był ani w Palestynie ani w Prusach.

Gerhard von Malberg 1241-1244
Do Zakonu wstąpił po śmierci żony. Jego dwóch synów po jego śmierci procesowało się z Zakonem o jakieś dobra. Przeciwnicy doprowadzili do jego usunięcia z urzędu. Gerhard zbiegł do templariuszy. Podrobił pieczęć wielkiego mistrza oraz inne dokumenty, dzięki czemu mógł w imieniu krzyżaków zaciągać długi. Henryk von Hohenlohe 1244-1250 Pochodził z zamożnej, ale wielodzietnej rodziny. Przeznaczono go do kariery duchownego. W 1220 wstąpił do Zakonu. Jako wielki mistrz podzielił posiadłości w Prusach na komturstwa oraz pod jego dowództwem zdobyto waży strategicznie Dzierzgoń.

Günter von Wüllersleben 1250-1252
Występuje w dokumentach bez podania urzędu. Jego zadaniem było zażeganie walk różnych frakcji w Zakonie. Nie udało mu się to.

Wilhelm von Urenbach 1253-?
Pełnił urząd równolegle z Poppo von Osterna. Cała Europa była wtedy podzielona. Trwał spór między cesarzem a papieżem. Urenbach był zwolennikiem tego drugiego.

Poppo von Ostrena 1252-1256
Do Zakonu wstąpił w 1228 r. Jego działalność prawdopodobnie mocno związana była z Prusami. Być może, że był w grupie pierwszych rycerzy, którzy przybyli do Polski. Z pewnością był w Chełmnie w 1233 roku, bo jego nazwisko znajduje sie na dokumencie lokacyjnym miasta. Brał udział w bitwie pod Legnicą w 1241 roku już, jako mistrz krajowy. Zrezygnował z urzędu nie do końca znanych powodów.

Anno von Sangershausen 1256-1273
Zanim został wielkim mistrzem pełnił funkcję mistrza krajowego inflanckiego. W czasie pełnienia przez niego urzędu wybuchło powstanie antykrzyżackie. Zakon stanął przed widmem upadku w Prusach. Szeroko zakrojona przez Anno akcja dyplomatyczna sprawiła napływ ochotników do walki i pieniędzy. Wielki mistrz nie dożył jednak ostatecznego zwycięstwa nad Prusami.

Hartman von Haldrungen 1273-1282
Jako najmłodszy syn nie miał szans na dziedziczenie. Do Zakonu trafił prawdopodobnie około 1237 roku. Jego wybór można uznać za ukoronowanie wieloletniej kariery na wysokich urzędach zakonnych. Za jego rządów przyłączono ważny strategicznie Gniew. Zmarł, jako bardzo zasłużony mistrz. Nie wiadomo gdzie został pochowany.

Burchard von Schwanden 1282-1290
Pochodził z zamożnej rodziny mieszczańskiej ze Szwajcarii. W czasie jego rządów panowanie krzyżowców w Palestynie miało się ku końcowi. Wraz z grupą rycerzy w 1290 wyruszył do Ziemi Świętej. Po przybyciu Burchard podjął zaskakującą decyzję – zrezygnował z funkcji, wystąpił z zakonu i wstąpił do joanitów. Do końca życia w nim pozostał, choć podobno starł się o możliwość powrotu do krzyżaków.

Konrad von Feuchtwagen 1291-1296
W Zakonie znalazł się przed rokiem 1259. W obliczu problemów w Prusach i Inflantach postanowiono połączyć funkcje mistrzów krajowych dla tych ziem. Tym mistrzem krajowym został Konrad. Po tym jak zaproponował ponowne rozdzielenie tych funkcji został mistrzem krajowym inflanckim. Zrezygnował z tego urzędu. Został niemieckim mistrzem krajowym. Brał udział w obronie Akki, ostatniej twierdzy krzyżowców w Ziemi Świętej. Zmarł w Pradze, pochowany jest w Trzebnicy.

Gotfryd von Hohenlohe 1297-1303
Był spokrewniony z Henrykiem. Do Zakonu trafił mając 14 lat. Szybko awansował. Kiedy został wielkim mistrzem miał 32 lata. Przebywał głównie w Niemczech i we Włoszech. Zarzucano mu, że zbyt mało interesuje się sprawami Prus. W 1303 roku zakonnicy z Prus zażądali jego przybycia, po czym zmusili go do rezygnacji. Mimo tego Gotfryd do śmierci używał tytułu wielkiego mistrza.

Zygfryd von Feuchtwangen 1303-1311
Usuwając poprzednika Zygfryda krzyżacy ograniczyli władzę wielkiego mistrza. Za jego urzędowania przeniesiono stolicę zakonu do Malborka. Był też pierwszym wielkim mistrzem, który tam zmarł.

Karol z Trewiru 1311-1324
Został zakonnikiem wraz ze swymi dwoma braćmi. Jako najstarszy syn odebrał staranne wykształcenie. W 1317 roku grupa zbuntowanych rycerzy zażądała jego rezygnacji z urzędu. Karol sie zgodził, ale wyjeżdżając z Prus zabrał ze sobą pierścień i pieczęć wielkiego mistrza. Dzięki autorytetowi i dobrym kontaktom z papieżem udało się zawrzeć kompromis z wrogimi mu zakonnikami w Prusach i przywrócono go na urząd.

Werner von Orseln 1324-1330
Był protegowanym swego poprzednika. Oznaczał się wielką pobożnością. Dbał o rozwój duchowy rycerzy. Okres jego urzędowania do czas wojenny. W 1327 roku rozpoczęła się wojna z Polską. Zamordowany na malborskim zamku w dość tajemniczych okolicznościach.

Luther z Brunszwiku 1331-1335
Wywodził się z książęcego rodu. Bez szans na dziedziczenie do zakonu wstąpił w wieku 25 lat. Pełnił szereg funkcji zakonnych, na których wykazał się umiejętnościami administracyjnymi. Wybrany na wielkiego mistrza musiał kontynuować wojnę z Polską, choć wojna nie była jego domeną. Lubił śpiewać i pisać wiersze. Reformował życie religijne zakonników. Był wielkim czcicielem świętej Anny, Barbary i Elżbiety. Ta ostatnia była jego krewną. Zmarł w drodze na uroczystość poświęcenia katedry w Królewcu. Tam też został pochowany.

Dytrych von Altenburg 1335-1341
Pochodził z jednego z najznamienitszych niemieckich rodów. Jako wielki marszałek zakonu dowodził wielką armią krzyżacką, która w 1331 zaatakowała Kujawy i Wielkopolskę. Po nieudanym oblężeniu Kalisza wojska rozpoczęły odwrót. Pod Płowcami doszło do starcia z wojskami polskimi. Dytrych nie tylko odniósł ranę, ale dostał się na krótko do polskiej niewoli. W czasie następnej wyprawy również on dowodził. Sukcesy wojenne sprawiły, że został wybrany na wielkiego mistrza. Jego rządy przypadły na spokojny okres. Prowadzono rokowania z Polską, budowano nowe zamki. Pochowano go w zbudowanej przez niego kaplicy św. Anny na zamku w Malborku.

Ludolf König 1342-1345
Początki jego zakonnej kariery są nieznane. W dokumentach pojawia się w 1331 roku na wysokim urzędzie wielkiego szatnego. Zawarty pokój kaliski z Polską w 1343 roku zapewnił spokój na granicy z Polską. Zakon mógł skierować swe zainteresowanie na Litwę. To jednak Litwini przechytrzywszy krzyżaków zaatakowali Inflanty i dokonali znacznych spustoszeń. Zakon obwinił wielkiego mistrza o niepowodzenia. Załamany Ludolf popadł w chorobę psychiczną. Za jego zgodą odsunięto go od funkcji. Został komturem w Pokrzywnie gdzie powoli wracał do zdrowia. Pochowano go prawdopodobnie w katedrze w Kwidzynie.

Henryk Dusemer 1345-1351
Już jako młody zakonnik w 1311 roku brał udział w walkach z Litwinami. Zajmował kolejne stanowiska w hierarchii zakonnej. Sukcesy, jakie odnosił w walkach z Litwinami były przyczyną jego wyboru na wielkiego mistrza mimo sędziwego wieku. W czasie jego panowania Prusy dotknęła czarna śmierć, która zdziesiątkowała ludność. Starość, choroba sprawiły, że zrezygnował z urzędu. Pochowano go w kaplicy św. Anny.

Winrych von Kniprode 1351-1382
Do zakonu wstąpił w 1334 roku. Szybko awansował. W 1348 roku dowodził w zwycięskiej bitwie z Litwinami nad rzeką Strawą. I też walki z Litwinami były główną treścią jego urzędowania. Zakon uzyskał za czasów Winrycha największy zasięg terytorialny, a gospodarka rozwijała się znakomicie. Bogactwo przyniosło też laicyzację zakonu. Winrych pochowany jest w kaplicy św. Anny na malborskim zamku.


Konrad Zöllner von Rotenstein 1382-1390
Zanim został wielkim mistrzem pełnił szereg najważniejszych urzędów. Mimo tego jego wybór był niespodzianką. Był lepszym administratorem niż wojskowym. Tę drugą funkcję pełnił za niego Konrad von Wallenrod. Najważniejszym wydarzeniem w czasie jego urzędowania było ostateczne związanie się Polski z Litwą unią w Krewie w 1385 roku. Został poproszony na ojca chrzestnego Jagiełły. Tym samym sens istnienia zakonu w Prusach przestał istnieć. Mimo wielu prób unii nie udało się rozbić. Pochowany został w kaplicy św. Anny.

Konrad von Wallenrod 1391-1393
Był przede wszystkim wybitnym wojskowym. Choć okres jego krótkich rządów nie jest zbyt pomyślny dla zakonu. Zmienił się układ sił. Rośnie potęga polsko-litewska, papież coraz mniej popiera krzyżaków. Współcześni zarzucali mu bezbożność. Nam kojarzy się z postacią stworzoną przez Adama Mickiewicza.

Konrad von Jungingen 1393-1407
Podobnie jak jego poprzednicy próbował rozbić unię polsko-litewską. W czasie jego urzędowania kupiono Nową Marchie, która zapewnił państwu krzyżackiemu połączenie z Rzeszą. Sytuacja zakonu robiła się trudna, wrogów przybywało. Konrad szukał pokoju. Budziło to niechęć w zakonnikach zaczęto nawet na niego złośliwie mówić "pani opatowa" sugerując, że powinien raczej stać na czele żeńskiego zakonu. Zmarł w wyniku kamicy moczowej.

Ulryk von Jungingen 1407-1410
Był młodszym bratem Konrada. Awans na wyższe urzędy zawdzięczał bratu. Był zwolennikiem rozwiązania siłowego z Polską. By zapewnić sobie spokój od strony północy doprowadził do porozumienia z wrogą unią państw skandynawskich. 6 sierpnia 1409 ogłoszono wojnę z Polską. 15 lipca 1410 wojska spotkały sie pod Grunwaldem. Wśród tysięcy poległych znalazł się również wielki mistrz. Jego zwłoki Jagiełło nakazał odesłać do Malborka.

Henryk von Plauen 1410-1413
To on w chwili klęski Zakonu na polach Grunwaldu wziął wszystko w swoje ręce. Kiedy kolejne zamki padały Malbork pod jego dowództwem sie bronił. 9 listopada Henryk został wybrany na nowego wielkiego mistrza. Chciał kontynuować działania wojenne, ale został zmuszony przez starszyznę zakonną do podpisania pokoju toruńskiego. Gwałtowny z natury rządził twarda ręką. Jego tyrania zaczęła budzić coraz większy opór. W czasie przygotowania kolejnej wyprawy wojennej na Polskę opozycja doprowadziła do jego uwięzienia. Ostatecznie przeniesiono go na zamek w Lochstadt gdzie do śmierci był prokuratorem. Jego zwłoki sprowadzono na zamek malborski.

Michał Küchmeister 1414-1422
Nie brał udziału w bitwie pod Grunwaldem. Po bitwie pod Koronowem dostał sie do niewoli polskiej. Był przeciwnym planom swego poprzednika kontynuowania wojny z Polską. Stanął na czele opozycji i odsunął od władzy Plauena. Jako wielki mistrz próbował szukać pokoju z Polską. Mimo to wojska polskie najechały na państwo krzyżackie. Wojna pogarszała sytuację finansową zakonu. Jego polityka szukania pokoju nie znajdowała uznania wśród braci zakonnej. Michał Küchmeister został zmuszony do rezygnacji z urzędu. Zmarł w Gdańsku na zamku, pochowano go w Malborku.

Paweł von Rusdorf 1422-1441
Pochodził z niewiele znaczącej wielodzietnej rodziny. Wybór zakonu był więc naturalną konsekwencją. Z jego wyborem wiązano wielkie nadzieje. Był stosunkowo młodym człowiekiem (ok. 42 lat), a do tego miał spore doświadczenie w administracji. A problemów do rozwiązania było sporo... Na początek udało się zawrzeć pokój z Polską. Nie na długo. W 1431 roku ponownie rozpoczęto działania wojenne. Dwa lata później ponownie zawarto pokój. Narastały też konflikty wewnątrz zakonu. Ostatecznie Rusdorf został zmuszony do rezygnacji z urzędu. Nie zdążył objąć nowego. Zmarł w Malborku.

Konrad von Erlichshausen 1441-1449
Wojenne doświadczenie zdobywał miedzy innymi w czasie najazdu husytów na Pomorze w 1433 roku. Dowodził wtedy częścią wojsk zakonnych. W wyniku konfliktu ze swym poprzednikiem został zdegradowany. Stanął wtedy na czele opozycji i to jego ostatecznie wybrano po odsunięciu od władzy Rusdorfa. Swoje rządy zaczął od próby reformy Zakonu. Zmarł po długiej chorobie na zamku malborskim.

Ludwik von Erlichshausen 1450-1467
Był bratankiem swego poprzednika. Był przeciwnikiem refom Zakonu w przeciwieństwie do swego stryja. Podobno Konrad na łożu śmierci przestrzegał zakonników przed wyborem swego bratanka i wieszczył wojnę, jeśli to on zostanie wielkim mistrzem. Ludwik, jako konserwatysta chciał podporządkować zakonowi Związek Pruski. W 1454 roku narastający konflikt doprowadził do wypowiedzenia posłuszeństwa przez Związek i jego oddanie się pod opiekę królowi Polski Kazimierzowi Jagiellończykowi. Rozpoczęła sie wojna trzynastoletnia. W 1457 roku został usunięty z Malborka przez zaciężnych, którzy zaprzestali obrony zamku i oddali go Polakom. Ludwik już nie wrócił do Malborka. Zamek, Pomorze Gdańskie, ziemia chełmińska, Warmia wróciły do Polski. Zmarł w nowej stolicy Zakonu, Królewcu i tam też został pochowany.

Henryk Reuss von Plauen 1469-1470
Jego rodzina od dawna związana była z zakonem. Podobno nie potrafił pisać i czytać. Poprzednik był jego siostrzeńcem i tak naprawdę to on sterował zakonem poprzez nieudolnego Ludwika. W czasie wojny trzynastoletniej dowodził wojskami zakonnymi. Rozbił wojska polskie w bitwie pod Chojnicami gdzie stracił oko. Był pierwszym mistrzem wybranym w Królewcu. W drodze powrotnej z uroczystości hołdu królowi polskiemu dostał ataku apopleksji i zmarł. Pochowano go w Królewcu.

Henryk Reffin von Richtenberg 1470-1477
Długi czas nie pełnił żadnej istotnej funkcji w zakonie. Był zwolennikiem reformy, choć nie udało mu się do niej doprowadzić. Starał się odwlec ceremonie hołdu, ale uzyskał tylko kilkumiesięczną zwłokę. Trudno mu było przeprowadzić reformę skoro skarb krzyżacki świecił pustkami. Brakowało nawet pieniędzy na wypłatę żołdu. Nieopłacone wojska pustoszyły kraj krzyżacki. Atmosferę pogorszył konflikt z jednym z biskupów podległych Henrykowi, a następnie wojna księża (popia). Przed śmiercią podpisał akt poddania się pod opiekę króla Węgier Macieja Korwina.

Marcin Truchsess von Wetzhausen 1477-1489
Pochodził ze starego rodu baronowskiego. To on był pomysłodawcą poddania się Węgrom, jako zwolennik ostrego kursu wobec Polski. Pomoc nadeszła od strony papieża, który ekskomunikował polskiego króla. W czerwcu 1478 roku rozpoczęła się wojna. Zakon nie był jednak w stanie pokonać Polski. W październiku 1479 Marcin został zmuszony do podpisania pokoju i złożenia przysięgi na wierność Koronie Polskiej. Po przegranej skupił się na reformie Zakonu, którego członkowie coraz bardziej stawali się świeckimi rycerzami. Opór braci zniweczył te plany. Zmarł na zamku w Królewcu.

Jan von Tieffen 1489-1497
Jego ród wywodził się ze Szwajcarii. Szybko dostrzeżono jego talenty i awansował w hierarchii. Po wyborze w przeciwieństwie do swych poprzedników nie zwlekał z oddaniem hołdu królowi polskiemu. Okres jego urzędowania to czas spokoju i odbudowy gospodarczej zakonu. Jednak już próba reformy duchowej zakonu nie powiodła się. Musiały też niepokoić plany króla polskiego Jana Olbrachta przeniesienia zakonu na Podole, jako wsparcie do walki z Tatarami. Poparcie cesarza niemieckiego pomogło jednak je zniweczyć. W 1497 roku Jan Olbracht postanowił wyruszyć przeciw Turcji; zażądał od swego lennika zakonu wojska. Tieffen postanowił osobiście poprowadzić oddział. W obozie nad Dniestrem w oczekiwaniu na dalsze rozkazy królewskie żołnierze zakonni chorowali. Jedną z ofiar czerwonki stał się wielki mistrz. Jego zwłoki sprowadzono do Królewca.

Fryderyk książę Saski 1498-1510
Jego wybór podyktowany był nadzieją, że od księcia Rzeszy Polska nie będzie chciała hołdu. Liczono też na wzmocnienie pozycji Zakonu w Europie. Został wielkim mistrzem natychmiast po wstąpieniu do Zakonu. Miał 25 lat. Od początku królowie polscy domagali się hołdu, którego Fryderyk za wszelką cenne chciał uniknąć. Szczęście mu sprzyjało. Grożący wojną Jan Olbracht zmarł, Aleksander, który po nim objął tron również zmarł dość rychło. Kolejny władca Polski Zygmunt Stary nie zrezygnował z żądań. Fryderyk do swej śmierci nie złożył hołdu Polsce. Za jego rządów państwo zakonne zupełnie juz przypominało księstwo świeckie i był to już proces nieodwracalny.

Albrecht von Hohenzollern 1511-1525
Jego matka był siostrą Zygmunta Starego. Po śmierci Fryderyka przybyła do niego delegacja krzyżacka, która zaproponowała mu objęcie stanowiska wielkiego mistrza. Motywy był podobne jak w przypadku poprzednika. Liczono, że ten wybór pozwoli lepiej rozgrywać Zakonowi kartę polską. Zygmunt Stary nie miał nic przeciwko temu wyborowi. Zaznaczył jednak, że więzy rodzinne przestaną mieć znaczenie, jeśli Albrecht nie wypełni obowiązków lennych wobec króla polskiego. A nowy wielki mistrz nie zamierzał tego robić. W tym celu szukał oparcia w cesarstwie. Prowadząc rokowania z Polską jednocześnie szykował się do wojny. W 1519 roku wojska polskie wkroczyły do Prus. W 1521 roku rozpoczęto rokowania pokojowe. Trwały do roku 1525. W 1523 roku w czasie wizyty w Rzeszy, Albrecht spotkał się z Marcinem Lutrem. Ten podsunął mu pomysł przekształcenia Prus w państwo świeckie. 10 kwietnia 1525 na krakowskim rynku Albrecht złożył hołd Zygmuntowi Staremu. Księstwo Pruskiego miało pierwszego świeckiego władcę. Zmarł 20 marca 1568 roku w Tapiawie. Pochowano go w Królewcu.

Administratorzy urzędu wielkiego mistrza oraz Wielcy i niemieccy mistrzowie zakonu krzyżackiego
Walter von Cronberg 1527-1543
Wolfgang Schutzbar 1543-1566
Jerzy Hund von Weckheim 1566-1572
Henryk von Bobenhausen 1572-1585/90
Maksymilian Habsburg 1585/90-1618
Karol Habsuburg 1619-1624
Jan Eustachy von Westernach 1625-1627
Jan Kasper von Stadion 1627-1641
Leopold Wilhelm Habsburg 1642-1662
Karol Józef Habsburg 1662-1664
Jan Kasper von Ampringen 1664-1684
Ludwik Antoni von Pfalz-Neuburg 1684-1694
Franciszek Ludwik von Pfalz-Neuburg 1694-1732
Kelemens Ludwik Bawarski – 1732-1761
Karol Aleksander Lotaryński 1761-1780
Maksymilian Franciszek Habsburg 1780-1801
Karol Ludwik Habsburg 1801-1804
Antonii Wiktor Habsburg – 1804-1835
Makysmilian Józef Habsburg 1835-1863
Wilhelm Habsburg 1863-1894
Eugeniusz Habsburg 1894-1923
Norbert Klein 1923-1933
Paweł Heider 1933-1936
Robert Schälzky 1936-1948
Marian Tumler 1948-1970
Idelfons Pauler 1970-1988
Arnold Wieland 1988-2000
Bruno Platter 2000-2012

Na pdst. Poczet wielkich mistrzów krzyżackich 1198-2000, Paweł Pizuński, Gdańsk 2003