Archiwalia dotyczące stosunków polsko-krzyżackich w XIII-XV

Bruzi czyli Prusowie
Trudno jest pisać o pradziejach Prusów. Musimy bazować głównie na spuściźnie językowej oraz na nielicznych ocalałych pomnikach kultury materialnej. Materiału źródłowego jest niewiele. Sami Prusowie nie zostawili po sobie źródeł pisanych, a i kronikarskie wzmianki są dość skromne. Do tego dochodzi krzyżacka polityka niszczenia kultury pruskiej.
Po raz pierwszy o ludzie Prusów (Bruzi) pisze w połowie IX w. tzw Geograf bawarski. Od tego też czasu nazwa ta staje się powszechnie używana. Znajdziemy ją u Ibrahima ibn Jakuba, żywocie św. Wojciecha i żywocie św. Brunona z Kwerfurtu. Prawdopodobnie nazwę Prusy przyjęli i rozpowszechnili Polacy. Najpełniejszy katalog nazw plemiennych i terytorialnych podał krzyżacki kronikarz Piotr z Dusburga, kapelan wielkiego mistrza krzyżackiego w swym dziele Chronicon terrae Prussiae z 1326 r.

O społeczeństwie pruskim
Prusowie tworzyli jedną z grup językowych należących do grupy ludów zwanych Bałtami. Poza nimi należą do nich jeszcze Litwini i Łotysze. Badania wskazują, że pierwsze fale migracyjne ludów bałtyjskich napłynęły na teren Prus w VI-V w. p.n.e. Generalnie granicę osadnictwa pruskiego wyznacza Wisła. Choć w kilku miejscach Prusowie przeniknęli na lewy bieg rzeki. Widać to w nazewnictwie np. rzeki Motława, Szpęgawa czy miejscowości Labuń, Rytel, Zblewo.
Po ustaniu wędrówki ludów Prusy podzieliły się na dwie strefy ekonomiczne: nadmorską, żyjącą z rozwijającego się handlu i śródlądową, w której dominowała produkcja rolna, bartnictwo, hodowla bydła i łowiectwo. Plemiona pruskie nigdy się nie zjednoczyły. Stan ciągłych wewnętrznych wojen osłabiał je i ułatwiał ekspansję wrogów zewnętrznych.
Trzon społeczeństwa pruskiego stanowiła ludność wolna chłopska. Na dwóch jej przeciwnych końcach znajdowała się nieliczna grupa możnych, a z drugiej grupa niewolników. Nie były to grupy zamknięte. W wyniku wzbogacenia się można było wejść do pierwszej, a zubożenie powodowało spadek do tej drugiej. Najwyższą władzą był wiec, ale zdarzało się, że nieliczna grupa możnych potrafiła narzucić swoją wolę współplemieńcom.
W XIII wieku zawiązały się wśród plemion zaczątki władzy wykonawczej. Na pojawienie się lokalnych książąt wpływ miały stosunki polityczne panujące na ziemiach polskich jak i zagrożenie zewnętrzne. W czasie podboju krzyżackiego książęta pruscy mobilizowali do walki plemiona. Opór ten zazwyczaj załamywał się wraz z ich śmiercią. Paradoksalnie brak jednolitej władzy wpłynął na to, że księstwa pomorskie, polskie czy ruskie nie podbiły Prus. Dodatkowo oczywiście czynnikiem sprzyjającym były lesiste i bagniste tereny. Droga zawłaszczenia tych ziem wiodła przez ich zabór, a to wymagało odpowiedniej organizacji wojskowej, której w tym czasie ani Polska, ani Ruś nie posiadała.

Poganie
Religia pogańskich Prusów związana była z kultem przyrody. Przedmiotami kultu jak donosi wspomniany wyżej kronikarz było słońce, księżyc, gwiazdy, piorun, wszystkie zwierzęta. Miejscami kultu były święte gaje, jeziora. Ogromną rolę odgrywał kult zmarłych. Składano ofiary z ludzi wziętych do niewoli i zwierząt. Religia miała olbrzymi wpływ na życie Prusów. Przekonani byli, że pojawiający się na ich ziemiach chrześcijanie spowodują, że ziemia przestanie rodzić, a zwierzęta się rozmnażać. Istnieli też bogowie imienni. Z pewnością istotna była bogini Kurko (Curche) odpowiedzialna za urodzaj. Swoje siedziby na terenie Prus miał także Perkun, bóg wojny. Bóstwami niższego rzędu były złe istoty nazywane kauke oraz demony wodne, górskie i wiły.

Jeszcze przed przybyciem rycerzy spod znaku czarnego krzyża, na początku XIII wieku teren Prus został wciągnięty w wir wojen krzyżowych. Zgodnie z postanowieniem papieża, kto nie posiadał wystarczających środków by udać się do ziemi świętej, miał wyruszyć na wyprawę krzyżową do Prus. Pogaństwo Prusów stanowiło też doskonały pretekst dla prób ekspansji książąt polskich. Zanim sprowadzono do Polski Krzyżaków, niebezpieczne pogranicze polsko-pruskie miał strzec zakon kawalerów mieczowych. W 1228 roku do Dobrzynia przybyło 15 rycerzy wraz z mistrzem Brunonem. Jednak ta niewielka liczba wojowników sprawiła, że nie byli oni w stanie podjąć akcji militarnej przeciw Prusom, a nawet mieli problem by się utrzymać w Dobrzyniu. Sytuacja uległa całkowitej zmianie, po zaproszeniu przez księcia Konrada Mazowieckiego w 1226 roku Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego, czyli Krzyżaków. Od tego jednak momentu karty historii będą zapisywać rycerze spod znaku czarnego krzyża.

Na pdst: M. Biskup, G. Labuda, Dzieje zakonu krzyżackiego w Prusach, Gdańsk 1988