Archiwalia dotyczące stosunków polsko-krzyżackich w XIII-XV

"Na prawym skrzydle wystąpił do boju książę Witold ze swym ludem, z chorągwią świętego Jerzego i z chorągwią przedniej straży. Na krótką zaś chwilę przed samym rozpoczęciem bitwy spadł lekki i ciepły deszcz, który zmył kurz z końskich kopyt. A na samym początku tego deszczu, działa wrogów dwukrotnie dały salwę kamiennymi pociskami, ale nie mogły naszym sprawić tym ostrzałem żadnej szkody; i wnet [wrogowie] przy pierwszym starciu z ludźmi króla zostali odrzuceni od tychże dział na bez mała staje. Rozgorzał wówczas bardzo srogi bój. Po bez mała godzinie wzajemnej walki liczni z obu stron polegli, tak iż ludzie księcia Witolda przymuszeni byli do odwrotu, wrogowie ścigający ich sądzili, iż już odnieśli zwycięstwo i w rozproszeniu odbiegli od swych chorągwi i szyku swoich hufców. Niebawem, gdy pragnęli zawrócić, oddzieleni od swoich chorągwi przez ludzi królewskich, wzięci zostali w niewolę albo wytępieni mieczem. Ci zaś, co stali w lewo od tamtych, co zostali odcięci, zwarli się wzajemnie z wielką chorągwią kasztelana krakowskiego i wieloma innymi chorągwiami. W tym zwarciu toczył się najsroższy bój i z tej przyczyny wielu wówczas poległo. Trwała zaś bitwa przez sześć godzin i wówczas dopiero Krzyżacy zwrócili się do odwrotu."

"Kronika Konfliktu Władysława króla polskiego z Krzyżakami w roku pańskim 1410".
Wyd. Cronica conflictus Wladislai Regis Poloniae cum Cruciferis. Anno Christi 1410, wyd. Z. Celichowski, Poznań 1911; Kronika konfliktu Władysława króla polskiego z Krzyżakami w roku pańskim 1410, przekład J. Danka, A. Nadolski, wyd. Muzeum Warmii i Mazur w O lsztynie [Olsztyn 1984], s. 11–13 (wybrane fragmenty).

Kronika konfliktu, obok Roczników Jana Długosza, należy do najważniejszych źródeł informujących o przebiegu bitwy pod Grunwaldem. Dzieło powstało wkrótce po bitwie, prawdopodobnie pod koniec 1410 r. lub na początku 1411 r. Jego autorem jest osoba uczestnicząca w bitwie i bardzo dobrze zorientowana w przebiegu całej kampanii wojennej z Krzyżakami. Zdaniem niektórych badaczy, autora Kroniki konfliktu można hipotetycznie identyfikować z Mikołajem Trąbą, zaufanym doradcą króla Władysława Jagiełły i późniejszym arcybiskupem gnieźnieńskim. Do naszych czasów nie zachował się oryginał Kroniki konfliktu. Dysponujemy tylko szesnastowieczną, skróconą kopią, sporządzoną jako materiał do kazania wygłaszanego na nabożeństwie odprawianym w rocznicę bitwy grunwaldzkiej. Tekst zachowanego odpisu Kroniki konfliktu (odnalezionego w Bibliotece Kórnickiej przez Augusta Bielowskiego) ogłosił jako pierwszy w 1866 r. Ernst Strehlke (w drugim tomie Sriptores rerum Prussicarum). Potem ukazały się edycje A. Bielowskiego (w drugim tomie Monumenta Poloniae Historica) i Zygmunta Celichowskiego. Tę ostatnią publikację zaopatrzono w faksymile rękopisu.

Komentarz opracował Janusz Grabowski

"Chociaż wrogowie przez jakiś czas stawiali opór, w końcu jednak otoczeni zewsząd mnóstwem wojska królewskiego zostali wycięci w pień i niemal wszystkie oddziały walczące w szesnastu chorągwiach wyginęły lub dostały się do niewoli. […] Po rozbiciu w pył tego zastępu wrogów, w których jak wiadomo zginęli wielki mistrz pruski Ulryk, marszałkowie, komturowie i wszyscy znaczniejsi rycerze i panowie z wojska pruskiego, pozostały tłum nieprzyjacielski podjął odwrót, a kiedy raz podał tyły, zaczął zdecydowanie uciekać. […] Liczni rycerze, którzy uciekli z szyków pruskich schronili się za wozy pruskie osłaniające obóz. Zaatakowani przez wojska królewskie, które wdarły się z impetem do taborów i obozu pruskiego, zginęli lub dostali się do niewoli. Także obóz nieprzyjacielski, pełen wszelkich bogactw, i wozy oraz cały dobytek mistrza pruskiego i jego wojska złupili rycerze polscy. Znaleziono zaś w wojsku krzyżackim kilka wozów wyładowanych pętami i kajdanami, które Krzyżacy przywieźli do wiązania jeńców polskich. […] Były nadto w obozie i na wozach pruskich liczne beczki wina, do których po pokonaniu wrogów zbiegło się znużone trudami walki i letnim skwarem wojsko; król polski, w obawie, by jego wojsko upojone winem nie stało się niesprawne i łatwe do pokonania kazał zniszczyć i porozbijać beczki z winem. Gdy je na rozkaz królewski bardzo szybko rozbito, wino spływało na trupy poległych, których na miejscu obozu było wiele i widziano, jak zmieszane z krwią zabitych ludzi i koni płynęło czerwonym strumieniem, aż na łąki wsi Dannenbergu."

Opis bitwy pod Grunwaldem wg Roczników Jana Długosza (fragment).
Wyd. Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, ks. 11, red. J. Garbacik, K. Sieradzka, przekład J. Mrukówna, Warszawa 1982, s. 132–134.

Jan Długosz (1415–1480) był najwybitniejszym dziejopisem polskiego, a także europejskiego średniowiecza; autorem wielu prac, w tym monumentalnych Roczników czyli Kronik sławnego Królestwa Polskiego (Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae), obejmujących dzieje Polski od czasów bajecznych do roku 1480. W swej pracy oparł się Długosz na dziełach poprzedników, starannie wykorzystał dokumenty z Archiwum Królewskiego, czerpał informacje z niezachowanych obecnie roczników, przekazów ustnych oraz wykorzystywał znane sobie z autopsji fakty. Roczniki mają układ kronikarski; przedstawiają kolejne wydarzenia według dat rocznych. Talent literacki autora przejawia się głównie w barwnych opisach postaci i zdarzeń. Nie brakuje również własnych ocen, a także amplifikacji. Jednak, pomimo podnoszonych zastrzeżeń, jest to dzieło wybitne i podstawowe do poznania historii Polski, zwłaszcza w XV stuleciu. Chociaż Roczniki Jan Długosza zaczęły powstawać po upływie wielu lat od bitwy pod Grunwaldem, to jednak zawierają bardzo ważne fakty dotyczące i Wielkiej Wojny z zakonem i samej bitwy pod Grunwaldem. Długosz wykorzystał nie tylko zachowane dokumenty i listy z tego okresu, ale także korzystał z pełnej wersji Kroniki konfliktu oraz z opowiadań uczestników bitwy. Należeli do nich, m.in. ojciec i stryj kronikarza Bartłomiej (kapelan króla Władysława Jagiełły). Wiele cennych informacji o przebiegu zmagań z zakonem dziejopis zawdzięczał kardynałowi Zbigniewowi Oleśnickiem, uczestnikowi bitwy, późniejszemu swemu zwierzchnikowi i protektorowi.

Komentarz opracował Janusz Grabowski

"W roku Pańskim 1410, w dniu Rozesłania Apostołów [15 VII], panowie ziemi pruskiej wraz ze swoimi poddanymi i sojusznikami stoczyli w okręgu ostródzkim bitwę z Polakami, Litwinami, Rusinami, Żmudzinami, Tatarami i innymi barbarzyńcami i poganami. I panowie z zakonu zostali pokonani, poległ wielki mistrz Ulryk z Jungingen wraz z bardzo wieloma dostojnikami, poddanymi i najemnikami, a triumf święcił król ze swoimi ludźmi. Była to bardzo wielka bitwa, w której po obu stronach zginęło wiele tysięcy ludzi. I jak opowiadali posłańcy, […] którzy brali udział we wspomnianej bitwie, poległo więcej niż 60 000 mężów po każdej ze stron."

Piotra z Dusburga Kronika ziem Pruskich (kontynuacja) "O Bitwie Panów Pruskich z Polakami, Litwinami, Rusinami itd."
Wyd. Piotra z Dusburga Kronika ziem pruskich, przekład S. Wyszomirski, wstęp i komentarz J. Wenta, Toruń 2004, s. 246–247.

Piotr z Dusburga (duchowny, kapelan wielkiego mistrza) był pierwszym dziejopisem krzyżackim, żyjącym na przełomie XIII i XIV w., autorem Kroniki ziem pruskich. Opisane wydarzenia pochodzą z kontynuowanej w Prusach krzyżackich kroniki Piotra z Dusburga, której zasadniczy zrąb kończy się w roku 1326; po tym okresie następuje kontynuacja. Zdaniem wydawcy kroniki Piotra z Dusburga, Maxa Töppena, tę część kontynuacji należy wiązać z Konradem z Bitschinem. Natomiast Jarosław Wenta sądzi, że autora kontynuacji kroniki można szukać wśród osób zatrudnionych w kancelarii miasta Chełmna w państwie krzyżackim.
Komentarz opracował Janusz Grabowski

Banderia Prutenorum
Banderia Prutenorum to powstałe w połowie XV w. dzieło Jana Długosza, zawierające podobizny 56 chorągwi, zdobytych przez wojska polskie i litewskie w czasie wojen polsko-krzyżackich 1410–1431 w bitwach pod Grunwaldem, Koronowem i Nakłem. Zestawione i opisane przez Jana Długosza oraz iluminowane przez Stanisława Durinka, malarza krakowskiego. Sporządzono je na podstawie wyglądu wg oryginalnych chorągwi, przekazanych jako wota przez Władysława Jagiełłę Katedrze Wawelskiej. Banderia Prutenorum odtwarza istniejące niegdyś oryginalne chorągwie, będące znaczeniowo, symbolicznie i artystycznie rezultatem kilkuwiekowej tradycji kultury rycerskiej Europy Zachodniej. W czasie kampanii wojennych szczególną rolę pełniły tzw. gonfanony, najważniejsze chorągwie wojskowe, porównywane do narodowych świętości. W bitwie pod Grunwaldem taką rolę pełniły: Chorągiew wielka Królestwa Polskiego (na czerwonym polu Orzeł Biały ukoronowany), Chorągiew litewska ze "słupami Giedymina" (na czerwonym polu srebrne "Słupy") oraz Chorągiew większa mistrza zakonu krzyżackiego (na białym polu czarny krzyż laskowany, na nim dodane belki krzyża złotego, na przecięciu ramion tarcza złota z czarnym orłem niemieckim, cesarskim)

Komentarz opracował Janusz Grabowski

Or. Kraków, Biblioteka Jagiellońska, rkp. nr 1001; j. łaciński; k. 48; wymiary 29,3 x 18,6 cm.; iluminacje z 1448 r.; tekst z 1448–1454 i później.
Wyd. K. Górski, Jana Długosza Banderia Prutenorum (dalej: Banderia Prutenorum), Warszawa 1958; S. Ekdal, Die "Banderia Prutenorum" des Jan Długosz eine Quelle zur Schlacht bei Tannenberg 1410 (dalej: Die "Banderia Prutenorum"), Göttingen 1976.

Chorągiew większa wielkiego mistrza krzyżackiego Ulryka von Jungingen
"Banderium magistri cruciferorum maius, quod magister generalis Vrlicus de Junigen ducebat: in quo erant sui prestanciores curienses et milites. Paludamentum autem suum, in quo occisus est, ex albo harassio, insigni infra scripto intextum, habet ecclesia parochialis in Kige pro una casual".
"Chorągiew mistrza krzyżackiego większa, którą prowadził wieki mistrz Ulryk von Jungingen; byli w niej jego znakomitsi dworzanie i rycerze. Jego zaś szatę zwierzchnią, w której został zabity, ze znakomitego białego sukna z Arras, z utkanym tym znakiem posiada kościół parafialny w Kijach jako ornat".
Wyd. K. Górski, Jana Długosza Banderia Prutenorum, s. 62–64; S. Ekdal, Die "Banderia Prutenorum", s. 168–169.